ΟΙ ΚΑΤΗΧΗΣΕΙΣ ΤΗΣ Μ. ΤΕΣΣΑΡΑΚΟΣΤΗΣ. ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΥΡΙΛΛΛΟ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΣΤΟΝ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, (Δημοσιεύθηκε στην ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΕΤΗΡΙΔΑ ΠΑΕΑΚ Ζ΄ (2026) 51-62)

Περίληψη

Ἡ Κατήχηση ὑπῆρξε βασικὸ στοιχεῖο τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια της. Σήμερα, μὲ τὴν πίστη νὰ θεωρεῖται συχνὰ ἰδιωτικὴ ὑπόθεση, ἡ ἀνάγκη γιὰ οὐσιαστικὴ καὶ ἀνανεωμένη κατηχητικὴ δράση εἶναι ἐπιτακτική. Ἡ εἰσήγηση ἐπικεντρώνεται σὲ δύο πρόσωπα-ὁρόσημα: τὸν ἅγιο Κύριλλο Ἱεροσολύμων καὶ τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Βαρθολομαῖο. Ὁ πρῶτος, μὲ τὶς 24 κατηχήσεις του, ἀπευθυνόταν σὲ φωτιζομένους καὶ νεοφώτιστους, χρησιμοποιῶντας Ἁγιογραφικὰ ἀποσπάσματα καὶ θεολογικὸ βάθος. Ὁ δεύτερος, μέσῳ τῶν σύγχρονων κατηχητικῶν του λόγων, προσαρμόζει τὸ μήνυμα τῆς Ἐκκλησίας στὶς ἀνάγκες τοῦ σύγχρονου κόσμου, πάντα μὲ βάση τὴ Γραφή. Καὶ οἱ δύο δίνουν ἔμφαση στὴ σωτηρία ὡς κοινοτικὸ γεγονός, στὴ λειτουργικὴ ζωὴ καὶ στὰ πρότυπα τῶν Ἁγίων. Παρὰ τὶς διαφορὲς ὕφους καὶ ἐποχῆς, τὸ κοινό τους φρόνημα τονίζει τὴ διαχρονικότητα καὶ ζωντάνια τῆς κατήχησης ὡς θεμελίου τῆς χριστιανικῆς ζωῆς.

Λέξεις κλειδιά

Βαρθολομαῖος, Κατήχηση, Κύριλλος, Λειτουργικὴ Περίοδος, Παράδοση, Τεσσαρακοστή.

Σεβασμιώτατε Ἀρχιεπίσκοπε Κρήτης κ. Εὐγένιε

Σεβασμιώτατε Μητροπολῖτα Σελευκείας κ. Θεόδωρε

Θεοφιλέστατε Ἐπίσκοπε Κνωσοῦ κ. Μεθόδιε

Πανοσιολογιώτατοι καὶ Αἰδεσιμώτατοι Πατέρες

Ἐλλογιμώτατοι Πρόεδροι τῆς ΠΑΕΑΚ, τοῦ ΠΣΘ καὶ τῆς Συνεδρίας

Ἀξιότιμοι ἄρχοντες καὶ ἐκπρόσωποι θεσμῶν

Ἀγαπητοὶ συνάδελφοι, φοιτητές, κυρίες καὶ κύριοι

«Ἡ Κατήχηση¹ τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ εἶναι ἀναπόσπαστο κομμάτι τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας σὲ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ ἱστορικοῦ της βίου. Στὴν ἐποχή μας, ... ἡ πίστη προβάλλεται ὡς ἰδιωτικὴ ὑπόθεση. Γιὰ τὸν λόγο αὐτό, εἶναι ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη ἡ Ἐκκλησία νὰ ἀνασυνταχθεῖ καὶ νὰ ὀργανώσει τὸ Κατηχητικό της ἔργο πάνω σὲ νέες βάσεις... ἡ Κατήχηση, στὴν ἀρχέγονη Ἐκκλησία προηγεῖτο τοῦ Βαπτίσματος, ὁπότε ὁ φωτιζόμενος γνώριζε τὶς βασικὲς ἀλήθειες τῆς πίστης καὶ τὶς ὁμολογοῦσε κατὰ τὴν ἀπαγγελία τοῦ βαπτισματικοῦ συμβόλου. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἐξέλιπε σταδιακά, μὲ τὴν ἐπικράτηση τοῦ νηπιοβαπτισμοῦ καὶ τὴν ἀνάθεση τῆς Κατήχησης στὸν ἀνάδοχο καὶ στοὺς γονεῖς, [ ἢ παλιότερα στὸ σχολεῖο] οἱ ὁποῖοι τὶς περισσότερες φορὲς δὲν μποροῦν νὰ ἀνταποκριθοῦν.»² Πάντως «Ἡ σημασία τοῦ ἔργου τῆς κατήχησης γιὰ τὴν Ἐκκλησία φαίνεται καὶ ἀπὸ τὴν ἵδρυση τῶν κατηχητικῶν σχολῶν, στὶς ὁποῖες δίδαξαν μεγάλες προσωπικότητες τῆς Ἐκκλησίας.»³

Πάνω σὲ αὐτὴ τὴ βάση ὑπῆρξε ὁ προβληματισμός μας. Ὅπως καταλαβαίνετε ἀπὸ τὸν τίτλο τῆς εἰσήγησης, θὰ ἐπιχειρήσουμε μιὰ προσέγγιση στὴν κατηχητικὴ πρακτικὴ τῆς Ἐκκλησίας κατὰ τὴν ἰδιαίτερη λειτουργικὴ περίοδο τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς. Θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ ἕνα πρώιμο καὶ ἕνα σύγχρονο παράδειγμα ἐπίσημου κατηχητικοῦ λόγου, ἀπὸ τὴ γραφίδα ἐπισκόπων, ἀφοῦ, τόσο κατὰ τὴν Ἁγία Γραφὴ ὅσο καὶ κατὰ τοὺς Ἱεροὺς Κανόνες, τὸ χάρισμα καὶ ἡ ὑποχρέωση αὐτοῦ τοῦ Ἱερατικοῦ βαθμοῦ εἶναι ἢ διδασκαλία τῶν πιστῶν.⁴

Ἐπιλέξαμε τὸν πιὸ γνωστό,⁵ γιά τὶς Κατηχήσεις του, ἅγιο Πατέρα τῆς Ἐκκλησίας, τὸν Κύριλλο Ἱεροσολύμων, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, διότι ἔχουμε τὰ πλήρη κείμενα τῶν ὁμιλιῶν του,⁶ καθὼς καὶ τὸν Παναγιώτατο Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Βαρθολομαῖο, διότι ἡ μακρὰ διακονία του στὸν πρῶτο θρόνο τῆς Ὀρθοδοξίας, μᾶς δίνει ἀρκετὸ ὑλικὸ καὶ φυσικὰ διότι εἶναι σύγχρονος μας.

Ἡ ἐπιλογὴ ἔγινε γιὰ νὰ φανερωθεῖ ἡ διαχρονία τοῦ μηνύματος τῆς Ἐκκλησίας στὴν οὐσία του ἀλλὰ καὶ οἱ διαφορὲς στὴν μορφὴ καὶ τὸν τρόπο προσφορᾶς του στὸν κόσμο. Δὲν συγκρίνουμε πρόσωπα ἀλλὰ κείμενα. Ὡστόσο δὲν μπορῶ νὰ ἀποφύγω τὸν πειρασμὸ νὰ ἀναφέρω, ὅτι ἀμφισβητήθηκε ἡ Ὀρθοδοξία καὶ τῶν δύο, κατηγορήθηκαν ἀπὸ ἀκραίους κύκλους ὡς αἱρετικοί. Ὡστόσο, οἱ Ἅγιοι Πατέρες στηρίχθηκαν στὴν ζῶσα παράδοση ποὺ κατατέθηκε ἀπὸ τοὺς Προφῆτες καὶ τοὺς Ἀποστόλους, καὶ ἡ ὁποία συνεχίζει, ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι, νὰ ἀποτελεῖ τὴν στέρεα βάση τῆς θεολογίας μας.

Ἐλάχιστα βιογραφικὰ στοιχεῖα παραθέτουμε γιὰ νὰ τοποθετηθοῦμε στὸν χρόνο.⁷ «Οἱ ἀρχαῖοι ἱστορικοὶ σπάνια ἀναφέρουν τὸν Κύριλλο.⁸ Ἀλλὰ μποροῦμε νὰ ἐξαγάγουμε κάποιες πληροφορίες γιὰ τὸ πρόσωπό του. Ἀρκετὲς μαρτυρίες μποροῦν νὰ βρεθοῦν στούς: Ἱερώνυμο, Σωκράτη, Σωζομενὸ καὶ Θεοδώρητο Κύρρου.⁹

Ὁ ἅγιος γεννήθηκε μεταξύ τοῦ 312¹⁰, 313¹¹ και του 315¹² στὴν Παλαιστίνη καὶ κοιμήθηκε περίπου τὸ 386 στὶς 18 Μαρτίου, ὅπου τελεῖται ἡ μνήμη του σχεδὸν πάντα μέσα στὴν Μ. Τεσσαρακοστή. Διαδέχτηκε τὸν Μάξιμο στὸν θρόνο τῶν Ἱεροσολύμων τὸ 348. Λόγῳ πολιτικῶν καὶ δογματικῶν ἀντιμαχιῶν ἐξορίστηκε δύο φορές, μία ἀπὸ τὸν φιλοαρειανὸ Κωνστάντιο τὸ 357 καὶ ἀφοῦ ἐπανῆλθε μὲ συνοδικὴ ἀπόφαση τῆς Σελευκείας τὸ 359 ἢ μὲ τὴ γενικὴ ἀμνηστία τοῦ Ἰουλιανοῦ τὸ 362,¹³ ἐξορίστηκε ἄλλη μία φορὰ ἀπὸ τὸν Οὐάλεντα τὸ 367.¹⁴

Παραλείπω τὰ γνωστά, λόγῳ τοῦ ἑορτασμοῦ διάφορων ἐπετείων, βιογραφικὰ τοῦ Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ὁ ἀφιερωματικὸς τόμος ἀλλὰ καὶ οἱ ἐπετηρίδες τῆς Ἀκαδημίας μας ἀποτελοῦν λαμπρὲς πηγὲς πληροφοριῶν.¹⁵ Γι’ αὐτὸ ἁπλῶς θὰ ἀναφέρω ὅτι ἡ μακρόχρονη διακονία του ἐκτείνεται σὲ δύο αἰῶνες πολλῶν ἀλλαγῶν, προκλήσεων καὶ ἀνακατατάξεων, τὸν εἰκοστὸ καὶ τὸν εἰκοστὸ πρῶτο.

Ἂς ἀρχίσουμε μὲ τὰ ἐξωτερικὰ χαρακτηριστικά. Οἱ Κατηχήσεις τοῦ ἁγίου Κυρίλλου φέρονται νὰ ἐκφωνήθηκαν τὸ 348 ἢ τὸ 350 στὸν Ναὸ τῆς Ἀναστάσεως. «Ἔχουν διασωθεῖ 24 ὁμιλίες, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ πρώτη ὀνομάζεται «Προκατήχησις», οἱ ἑπόμενες 18 «Κατηχήσεις» [Φωτιζομένων γιὰ ὅσους προετοιμαζόταν μὲ σχεδὸν καθημερινὴ ἀκρόαση τὴ Μ. Τεσσαρακοστή, ὥστε νὰ λάβουν τὸ βάπτισμα τὸ βράδυ τοῦ Μ. Σαββάτου] καὶ οἱ πέντε τελευταῖες «Κατηχήσεις Μυσταγωγικές». [προσφερόταν καθημερινῶς τὴ Διακαινήσιμο Ἑβδομάδα γιὰ τοὺς νεοφώτιστους]. Εἶναι σημαντικὸ ἔργο, γιατί παρέχει πληροφορίες γιὰ τὴν ἱστορία τοῦ κατηχητικοῦ ἔργου τῆς Ἐκκλησίας τῶν πρώτων αἰώνων, ἐνῷ ταυτόχρονα ἐμπεριέχονται πολύτιμα στοιχεῖα γιὰ τὴν ἱστορία τῶν δογμάτων, καθὼς καὶ γιὰ τὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων¹⁶ «μᾶς δίνουν μιὰ σοβαρὴ θεολογικὴ ἀνάγνωση μὲ ἰδιαίτερη ἁπλότητα, ἔχοντας ὡς βάση τὴν Ἁγία Γραφή, ἐνῷ ταυτόχρονα παρουσιάζουν τὴ διαφοροποίηση τῆς χριστιανικῆς διδασκαλίας ἀπὸ ὁποιαδήποτε φιλοσοφία, γιὰ χάρη τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου.»¹⁷ Ὁπωσδήποτε «Δὲν «πρόκειται γιὰ διδασκαλία σύγχρονων κατηχητικῶν σχολείων!»¹⁸ Οὔτε τα περιεχόμενά τους κοινολογοῦνται στοὺς ἀμύητους.¹⁹

Οἱ τίτλοι ποὺ δίνονται στὶς σύγχρονες ἐτήσιες ἐγκυκλίους ποὺ ἐξαπολύονται ἀπὸ τὸν Πατριάρχη εἶναι: «Λόγος Κατηχητήριος ἐπὶ τῇ ἐνάρξει τῆς Ἁγίας καὶ Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς» Ἀρχίζουν στερεότυπα μὲ τό: «+ Β α ρ θ ο λ ο μ α ῖ ο ς ἐλέῳ Θεοῦ Ἀρχιεπισκοπος Κωνσταντινουπόλεως – Νέας Ρώμης καί Οἰκουμενικός Πατριάρχης παντί τῷ πληρώματι τῆς Ἐκκλησίας, χάρις εἰη καί εἰρήνη παρά τοῦ Σωτῆρος και Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, παρ’ ἡμῶν δε εὐχή, εὐλογία καί συγχώρησις» καὶ τελειώνουν μὲ τὴν ὑπογραφὴ καὶ τὴν ἡμερομηνία: «Ἁγία καί Μεγάλη Τεσσαρακοστή ͵βκδʹ † Ὁ Κωνσταντινουπόλεως διάπυρος πρός Θεόν εὐχέτης πάντων ὑμῶν» Πολλὲς φορὲς ὑπάρχει ἡ ἐντολή: «Ἀναγνωσθήτω ἐπ᾿ ἐκκλησίας κατά τήν Κυριακήν τῆς Τυρινῆς, ιζʹ Μαρτίου, ἀμέσως μετά τό Ἱερόν Εὐαγγέλιον.» Ἐντοπίσαμε ἐγκυκλίους ἀπὸ τὸ 2008 ὡς φέτος 2024. Χρονικὰ πρέπει νὰ ἐκτείνονται ἀπὸ τὸ 1992 ὡς σήμερα.

Ἡ συγκριτικὴ ἀνάγνωση τῶν κειμένων εἶναι ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέρουσα. Διαπιστώνουμε τὴ διαχρονικότητα καὶ τὴν οἰκουμενικότητα τοῦ εὐαγγελικοῦ μηνύματος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπίδραση ποὺ ἔχει τὸ πολιτιστικὸ περιβάλλον καὶ οἱ ἀνάγκες κάθε ἐποχῆς στὸν τρόπο ποὺ διατυπώνεται καὶ προσφέρεται στὸν ἄνθρωπο.

Κηδόμενος τοῦ χρόνου θὰ ἀναφέρω μόνο μερικὰ παραδείγματα, ἀπὸ τὶς ἀρχαῖες Κατηχήσεις καὶ μόνο τὸ φετινὸ Λόγο, ποὺ δὲν ἐξαντλοῦν τὸ θέμα. Στὰ Πρακτικὰ ποὺ θὰ ἐκδοθοῦν θὰ εἶναι περισσότερα. «Ἡ διδασκαλία του Κύριλλου βασίστηκε σταθερὰ στὴν Ἁγία Γραφή [αὐτὴ] ἦταν τὸ μέτρο ὅλων τῶν πραγμάτων. Σὲ κάθε Κατήχηση, ὑπάρχει [ἕνα] ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν Παλαιὰ ἢ τὴν Καινὴ Διαθήκη γιὰ νὰ ἐνισχύσει τὰ ἐπιχειρήματα καὶ τὶς ὁδηγίες του.»²⁰ Ἄλλωστε ἕνας εἶναι ὁ Κύριος τῶν δύο Διαθηκῶν. Τὸ ἴδιο Ἅγιο Πνεῦμα τὶς ἐμπνέει.²¹ Δὲν ὑπάρχει ἀντίθεση μεταξύ τους.²²

Τὸ ἴδιο κάνει ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος. Στὴν φετινὴ Κατήχησή του (2024) ἔχει τρεῖς ἀναφορὲς στὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιο, ἐνῷ τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ τὰ προηγούμενα ἔτη μὲ πυκνὲς παραπομπὲς στὴν Ἁγία Γραφή. Ἐπίσης κάνει ἐκτενῆ ἀναφορὰ στὶς παρελθοῦσες Κυριακές. «Πολλά ἐδιδάχθημεν ἤδη ἐκ τῆς ἀδιεξόδου καί αὐτοδικαιωτικῆς ὑπερηφανίας τοῦ Φαρισαίου, ἐκ τοῦ ἀγόνου ἠθικισμοῦ καί τῆς σκληροκαρδίας τοῦ πρεσβυτέρου υἱοῦ τῆς παραβολῆς τοῦ ἀσώτου καί ἐκ τῆς ἀναλγησίας καί τῆς καταδίκης ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠδιαφόρησαν διά τούς πεινῶντας, τούς διψῶντας, τούς ξένους, τούς γυμνούς, τούς ἀσθενεῖς καί τούς ἐν φυλακῇ «ἐλαχίστους ἀδελφούς» τοῦ Κριτοῦ. Ἐφανερώθη δέ εἰς ὅλους μας ἡ ἀξία καί ἡ ἰσχύς τῆς ταπεινώσεως καί τῆς μετανοίας, τῆς συγχωρητικότητος καί τῆς ἐλεημοσύνης, στάσεων, εἰς τήν καλλιέργειαν τῶν ὁποίων μᾶς καλεῖ μέ ἔμφασιν ἡ Ἐκκλησία κατά τήν ἀρχομένην περίοδον.»²³ 

«Οἱ Κατηχήσεις τοῦ Ἁγίου Κύριλλου εἶναι γεμᾶτες ἀπὸ σύμβολα καὶ εἰκόνες ποὺ ἐξάγονται ἀπὸ τὶς Γραφές, καὶ μέσῳ αὐτῶν, συλλαμβάνει τὴν πραγματικὴ ἔννοια τῆς σωτηριολογικῆς ἱστορίας.»²⁴ «Ἡ σωτηρία εἶναι μιὰ ἐντελῶς θεία πρωτοβουλία, ἡ Θεία Οἰκονομία ποὺ ἀντιστρέφει τὴν ἀνθρώπινη κατάσταση, ἀντικαθιστῶντας τὴν ἁμαρτία μὲ χάρη καὶ ἐπιτρέποντας συγχώρεση γιὰ ὅσους καταδικάζονται ἀπὸ τὴ δικαιοσύνη. Μᾶς μιλᾶ γιὰ μιὰ παρέμβαση, μιὰ ἀποκάλυψη ἀπὸ τὸν Θεὸ σὲ ἕναν κόσμο ποὺ καταλαμβάνεται ἀπὸ τὸν ἐχθρό, γιὰ νὰ σώσει τὴν ἀνθρωπότητα ἀπὸ τὴν κόλαση»²⁵ Ἡ σωτηρία δὲν εἶναι ἁπλῶς θέμα συγχώρεσης, δικαίωσης ἢ ἐλπίδας γιὰ τελικὴ δόξα, ἀλλὰ συμμετοχὴ στὴ θέωση μέσῳ τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.²⁶

Τὸ ἴδιο θέμα ἀπασχολεῖ καὶ τὸν Πατριάρχη. «Ἡ Ἐκκλησία συνεχῶς μᾶς ὑπενθυμίζει ὅτι ἡ σωτηρία δέν εἶναι ἀτομικόν, ἀλλά ἐκκλησιαστικόν γεγονός, κοινόν ἄθλημα. Κατά τήν θεοσκέπαστον Ἁγίαν καί Μεγάλην Τεσσαρακοστήν, ἀποκαλύπτεται ἡ καθοριστική διά τήν πνευματικήν ζωήν τοῦ πιστοῦ σημασία τῆς μετοχῆς εἰς τήν ζωήν τῆς κοινότητος, εἰς τήν χριστιανικήν οἰκογένειαν καί τήν ἐνορίαν ἤ, ἀντιστοίχως, εἰς τό μοναστικόν κοινόβιον. Ἐπιθυμοῦμεν νά ἐξάρωμεν τήν λειτουργίαν τῆς χριστιανικῆς οἰκογενείας ὡς κοινότητος ζωῆς διά τήν βίωσιν τῆς πνευματικότητος τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς. Ἐξ ἄλλου, ἡ κοινότης τοῦ βίου, ἡ οὐ ζητοῦσα τά ἑαυτῆς πρός ἀλλήλους ἀγάπη καί ἡ συγχωρητικότης δέν ἀφήνουν χῶρον εἰς τόν δικαιωματισμόν καί τήν αὐταρέσκειαν. Ἔκφρασιν αὐτοῦ τοῦ πνεύματος «κοινῆς ἐλευθερίας» καί εὐχαριστιακοῦ ἀσκητισμοῦ ἀποτελεῖ ἡ ἀδιάσπαστος σύνδεσις νηστείας, φιλανθρωπίας καί μετοχῆς εἰς τήν ἐνοριακήν καί λειτουργικήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας.»²⁷ Περιττεύει νὰ τονίσουμε τὴν ἀπάντηση σὲ σύγχρονες ἀναζητήσεις μὲ βάση τὴν διαχρονικὴ ἐμπειρία.

Γιὰ τὸν Κύριλλο οἱ ἅγιοι «οἱ ἱστορικοὶ καὶ πραγματικοὶ ἄνθρωποι ἀπὸ τὴν Ἁγία Γραφή, στὴν ὁποία ὁ Θεὸς ἐκδηλώθηκε, εἶναι μάρτυρες αὐτῶν τῶν πράξεων, ὅπως οἱ Ἀπόστολοι εἶναι μάρτυρες τῆς ἀνάστασης.»²⁸ Σὲ αὐτοὺς ἐνοικεῖ ὡς χάρη τὸ Ἅγιο Πνεῦμα.²⁹ Αὐτοὶ ὁδηγοῦν ὡς διδάσκαλοι καὶ παραδείγματα τοὺς ἀνθρώπους στὴν ὁδὸ τῆς σωτηρίας.

Τὰ πρότυπα τῶν Ἁγίων προβάλει καὶ ὁ Παναγιώτατος: «Χθές, Σάββατον τῆς Τυροφάγου, ἡ Ἐκκλησία ἐτίμησε τήν μνήμην τῶν ἐν ἀσκήσει λαμψάντων Ἁγίων ἀνδρῶν καί γυναικῶν. Οἱ Ἅγιοι δέν εἶναι μόνον πρότυπα τῶν πιστῶν εἰς τόν καλόν ἀγῶνα τῆς ἐν Χριστῷ καί κατά Χριστόν ζωῆς, ἀλλά καί συνοδοιπόροι, φίλοι καί ἀρωγοί εἰς τόν ἀσκητικόν δόλιχον τῆς νηστείας, τῆς μετανοίας καί τῆς ταπεινώσεως. Δέν εἴμεθα μόνοι εἰς τήν προσπάθειάν μας, ἀλλά ἔχομεν εὐδοκοῦντα καί εὐλογοῦντα τόν Θεόν καί συμπαραστάτας τούς Ἁγίους καί τούς Μάρτυρας, μεσίτριαν δέ ὑπέρ πάντων ἡμῶν πρός Κύριον τήν Ἁγιόπρωτον Θεοτόκον. Ἡ ἁγιότης εἶναι τεκμήριον τῆς δυνάμεως τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ καί τῆς συνεργίας τοῦ ἀνθρώπου, ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, διά τῆς μετοχῆς εἰς τά ἱερά μυστήρια καί διά τῆς τηρήσεως τῶν θείων προσταγμάτων. Δέν ὑπάρχει «ἀδάπανος εὐλάβεια» καί «εὔκολος Χριστιανισμός», οὔτε «πλατεῖα πύλη» καί «εὔχωρος ὁδός», ἀπάγουσαι πρός τήν οὐράνιον Βασιλείαν»³⁰ Εἶναι προφανὴς ἡ ὑπαινικτικὴ ἀναφορὰ στὴν ἰσοτιμία τῶν φύλων, στὴν ἄσκηση σωματικὴ καὶ πνευματικὴ καὶ στὴν μεσιτεία τῶν Ἁγίων καὶ τῆς Θεοτόκου, στὴν ἀπαραίτητη συνέργεια τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὴν ἁγιότητα ὡς δῶρο διὰ τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὄχι ὡς ἀτομικὸ κατόρθωμα.

Ἐπιλέγουμε κλείνοντας. Ἡ συγκεκριμένη εἰσήγηση ἀποτελεῖ μία ἀναφορὰ στὴν διαχρονικὴ Κατήχηση τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ μὲ βάση δύο σημαντικοὺς Ποιμένες τῆς Ἐκκλησίας, τὸν ἅγιο Κύριλλο Ἱεροσολύμων καὶ τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Βαρθολομαῖο. Ἐξετάστηκε ἡ διδασκαλία τους μέσα ἀπὸ τοὺς κατηχητήριους λόγους τους καὶ ἔγινε σύγκριση στὴν παρουσίαση τῶν ἀπόψεων τους. Ἔτσι, μετὰ ἀπὸ ἔρευνα στὰ ἔργα τους καταλήξαμε στὰ ἑξῆς συμπεράσματα. Οἱ Κατηχήσεις τους μέχρι σήμερα ἀποτελοῦν ὁδηγὸ ἀλλὰ καὶ μαρτυρία γιὰ τοὺς χριστιανοὺς καὶ τὴν ἀναζήτησή τους γιὰ τὴν ἀλήθεια καὶ τὴ βίωσή της. Προσεγγίζονται θέματα Ἁγιογραφικά, Δογματικά, Λειτουργικά, Σωτηριολογικά, Ἤθους καὶ Βιώματος. Ὑπάρχουν διαφορὲς στὴ διάρκεια τοῦ χρόνου καὶ στὸν τρόπο παρουσίασης τῶν θεμάτων μέσα στὰ ἔργα τῶν δύο αὐτῶν Ἐπισκόπων, ἀλλὰ ταυτότητα στὸ φρόνημα καὶ τὸ σκοπό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ἑλληνική

Βουλγαράκης, Ἠλ., Αἱ Κατηχήσεις τοῦ Κυρίλλου Ἱεροσολύμων. Ἱεραποστολικὴ θεώρησις, Πατριαρχικὸν Ἵδρυμα Πατερικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 1977

Βουλγαράκης Ἠλ., Αἱ κατηχήσεις Φωτιζομένων Μυσταγωγικαί, Θεσσαλονίκη 1994.

Cvetanovski, S., Τὸ μυστήριο τῆς Θείας οἰκονομίας μὲ βάση τὶς «Κατηχήσεις» τοῦ ἁγίου Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Θεσσαλονίκη 2021

Δήμου, Αἰκ. Δ., Θεολογία περὶ Θείας Εὐχαριστίας καὶ Βαπτίσματος στὶς Κατηχήσεις τοῦ Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Πάτρα 2022.

Θεοδώρου Εὐ., «Κατήχησις», Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαιδεία, Τόμ. 7 (1965) στ. 453

Καγγελάρης, Α., Τὸ Βάπτισμα ὡς εἴσοδος στὴν Κοινωνία τῶν Ἁγίων κατὰ τῶν Κύριλλο Ἱεροσολύμων, Θεσσαλονίκη 2019.

Κύριλλος Ἱεροσολύμων, «Κατηχήσεις, Α΄-ΚΓ'», PG 33, 332Α-1128D.

Μενεξές, Σ., Ὁ ἅγιος Κύριλλος Ἱεροσολύμων καὶ οἱ ἀποδιδόμενες σὲ αὐτὸν Μυσταγωγικὲς Κατηχήσεις. Ὄψεις τῆς πρώιμης μυστηριακῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων, Θεσσαλονίκη 2021.

Μπόνης, Κ., «Εἰσαγωγικά, Γελάσιος Καισαρείας-Κύριλλος Ἱεροσολύμων», ΒΕΠΕΣ 39, ἐκδ. Ἀποστολικὴ Διακονία, Ἀθήνα 1969.

Μωραΐτης, Δ., Κύριλλος ὁ Ἱεροσολύμων ὡς καθηγητὴς καὶ Παιδαγωγικός, ἐκδ. Μίχ. Τριανταφύλλου, Θεσσαλονίκη 1949.

Πατρώνος, Γ., «Εἰσαγωγή-σχόλια», Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Μυσταγωγικὲς Κατηχήσεις, ἐκδ. Ἀποστολικὴ Διακονία, Ἀθήνα 2005.

Πρασινάκης, Στ. (π. Χρυσόστομος), Τὸ μυστήριο τοῦ Βαπτίσματος στὴ Θεολογία τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας καὶ Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Αθήνα 2023

Ρωμαῖος, Ἄ,. Κατηχήσεις Ἁγίου Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, ἐκδ. Ἑτοιμασία, Ἱερὰς Μονῆς Ἁγίου Ἰωάννου Προδρόμου Καρέα, Ἀθήνα 1992.

Χρήστου, Π. Κ., «Κύριλλος. Ὁ Ιεροσολύμων», Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαιδεία, τ. 7 (1965), στ. 1155.

Ξενόγλωσση

Bindley, T. H., «On Some Points, Doctrinal and Practical, in the Catechetical Lectures of St. Cyril of Jerusalem», The American Journal of Theology, vol. 21, no. 4, 1917, σσ. 598–607.

Brock, S. P., «A Letter Attributed to Cyril of Jerusalem on the Rebuilding of the Temple», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of

Cutrone, E. J., «Cyril’s Mystagogical Catecheses and the Evolution of the Jerusalem Anaphora», Orientalia Christiana Periodica, XLIV 1978, σσ. 52-64.

Cyril of Jerusalem, Τhe Fathers of the Church: A New Translation Vol. 61. Washington. (McCauley L. P and Stephenson A. A.), DC: Catholic Univ. of America Press, 1969.

Cyrille de Jérusalem, «Catéchèses mystagogiques», SC 126 A. Piédagnel, P. Paris (2009). (Ἀνατύπωση μὲ διορθώσεις ἀπό τήν ἔκδοση τοῦ 1966), 240 p.

English, A. C., «The Cyrilian Solution: Cyril of Jerusalem and Saul Kripke on Naming God», New Blackfriars, vol. 94, no. 1053, 2013, σσ. 569–582.

Gassman, M., «Eschatology and Politics in Cyril of Jerusalem's Epistle to Constantius», Vigiliae Christianae, vol. 70, no. 2, 2016, σσ. 119–133.

London, vol. 40, no. 2, 1977, σσ. 267–286

Jackson, P., «Cyril of Jerusalem’s Use of Scripture in Catechesis», Theological Studies, vol. 52, no. 3, Sept. 1991, σσ. 431–450.

Jackson, P., «Cyril of Jerusalem’s Treatment of Scriptural Texts Concerning the Holy Spirit», Traditio, vol. 46, 1991, σσ. 1–31.

Stefphenson, A. A., «St. Cyril of Jerusalem and the Alexandrian Heritage», Theological Studies, vol. 15, no. 4, Dec. 1954, σσ. 573–593.97

Telfer W., Cyril of Jerusalem and Nemesius of Emesa, Westminster John Knox Pr, 2006.

Van Nuffelen, P., «The Career of Cyril of Jerusalem (c. 348—87): A Reassessment», The Journal of Theological Studies, vol. 58, no. 1, 2007, σσ. 134–146.

Wolfson, H., Philosophical Implications of the Theology of Cyril of Jerusalem, Dumbarton Oaks Papers, vol. 11, 1957, σσ. 1–19.

Yarnold, E., Cyril of Jerusalem: The Early Church Fathers, Psychology Press, London 2000.

Summary

Catechesis has been a core element of the Church since its early years. Today, as faith is often viewed as a private matter, the need for renewed and meaningful catechetical work is urgent. This presentation focuses on two key figures: Saint Cyril of Jerusalem and Ecumenical Patriarch Bartholomew. Saint Cyril’s 24 catechetical lectures were addressed to catechumens and newly baptized Christians, grounded in Scripture and rich in theological content. Patriarch Bartholomew, through his modern catechetical addresses, adapts the Church’s message to contemporary challenges while remaining rooted in the Bible. Both emphasize salvation as a communal event, the importance of liturgical life, and the example of the saints. Despite differences in style and historical context, their shared spiritual vision underscores the timeless relevance and vitality of catechesis as a foundation of Christian life.